Dr Faust XX wieku

W 2009 r. zorganizowaliśmy sobie z żoną prywatną 5-tygodniową podróż po Ameryce Centralnej i Północnej. Zaczynaliśmy ją w Nowym Jorku od zakupionej jeszcze w kraju, w internecie, standardowej całodniowej wycieczki po tym mieście, prowadzonej przez miejscowego przewodnika. W pełnym autokarze było nas tylko dwoje Polaków. Guide wyraźnie nas kokietował wtrącając do swoich wypowiedzi łamane polskie słowa. Jechaliśmy ulicami, w tym 5 Aleją, a on bez przerwy gadał o wyjątkowych walorach miasta, państwa i swoich współobywateli. W pewnej chwili zaczął mówić o amerykańskich eksploracjach kosmosu i wspaniałym Amerykaninie, twórcy rakiet kosmicznych.
Przerwałem na chwilę jego wywód i łamaną angielszczyzną powiedziałem głośno, pół żartem pół serio: jaki Amerykanin? To hitlerowiec i esesman urodzony w Wyrzysku w Prusach Wschodnich. W budowie broni rakietowej dla Hitlera bez skrupułów wykorzystywał pracę tysięcy alianckich więźniów wyniszczając ich do śmierci z pełną świadomością. I który nie poniósł za to żadnej kary! Bo był Wam potrzebny. Od 1945 roku żył w USA jak pączek w maśle! Po tej kwestii guide odwrócił się do kierowcy i długo milczał. Może sam niegdyś doświadczył hitleryzmu…

DrFaust1
Wycieczka po Nowym Jorku. Nasz kierowca i przewodnik. Po prawej: bomba latająca V1 na ekspozycji Smithsonian National Air and Space Museum w Waszyngtonie, odtworzona przez Wernhera von Brauna w USA i produkowana na potrzeby m. in. wojny koreańskiej (zdjęcia autora)

Niewielu wie, jaki był początek techniki rakietowej świata czasów nowożytnych. Teoretyczne podstawy aerodynamiki rakietowej sformułował dopiero na początku XX wieku, w 1903 roku Konstanty Ciołkowski, jeden z dziesięciu najwybitniejszych Rosjan XX wieku. Było on synem polskiego zesłańca, Edwarda Ciołkowskiego herbu Jastrzębiec i Marii Jumaszewej, wykształconej Rosjanki pochodzenia tatarskiego. Konstanty Ciołkowski był nauczycielem matematyki i fizyki. Po raz pierwszy w dziejach sformułował podstawy teorii lotu rakiety na paliwo ciekłe i zaproponował wykorzystanie stabilizatorów żyroskopowych oraz chłodzenie komory spalania składnikami paliwa. Jego prace wykorzystywane są przez konstruktorów współczesnych rakiet i statków kosmicznych do dziś.

DrFaust2
Konstanty Ciołkowski (1857-1935), Hermann Oberth (1894-1989) i Rudolf Nebel (1894-1978)

Twórcą współczesnej techniki rakietowej był natomiast potomek Sasów, pochodzący z Siedmiogrodu skromny austriacko-niemiecki fizyk Hermann Oberth, z którym współpracował wojskowy pilot i konstruktor rakiet Rudolf Nebel. W 1922 roku Oberth napisał pracę doktorską dotyczącą budowy rakiet, którą odrzucono jako „zbyt fantastyczną”. Rok później pracę tę opublikował w postaci książki, a po dalszych sześciu latach wydał nową książkę o zastosowaniu napędu rakietowego do lotów kosmicznych. W tym czasie jego asystentem został młody niemiecki student, sympatyzujący z ruchem faszystowskim Freiherr Wernher von Braun (1912-1977).Freiherr to niemiecki tytuł arystokratyczny, odpowiednik francuskiego barona.
W owym czasie Niemcy były antywojenną i kontrolowaną wojskowo przez Ententę Republiką Weimarską, bez prawa budowy armii. Tematem pasjonującym społeczeństwo były wynalazki i rozwój techniki. Państwo niemieckie było wówczas światowym liderem technologicznym, np. w zakresie chemii czy pojazdów. Tematy lotów kosmicznych były tam niezwykle popularne. W numerze grudniowym 1926 roku nakładowego czasopisma satyrycznego Simplicissmus (słowo to w języku niemieckim oznacza prostego, zwykłego człowieka, ale nie prostaka!) zamieściło graficzną prognozę rozwoju techniki niemieckiej na rok następny. Jest tam rakieta kosmiczna z biznesmenami i… przechodnie na ulicy z telefonami mobilnymi. Ten rysuneczek poniżej po prawej to pierwsza na świecie wizja takiej łączności. Dopiero po piętnastu latach pomysł telefonii komórkowej pojawił się na poważnie w firmie Bell (USA), w 1947 roku.

DrFaust3

Wernher von Braun urodził się w pruskim Wirsitz (obecnie to polski Wyrzysk), ale mieszkał tu tylko do 1920 r. bowiem miasto to, razem Kujawami, zostało przyznane Polsce Traktatem Wersalskim. Jako kilkulatek często towarzyszył ojcu w polowaniach na kaczki w rozlewiskach Noteci. To ważny fakt, bo okres ten miał decydujący wpływ na jego późniejsze życie. Po latach miał np. dwukrotnie wpływ na wybór lokalizacji poligonów rakietowych i dwukrotnie wybierał miejsca podobne do tych znad Noteci – w Peenemünde i na Florydzie.
Młody Braun od dziecka był zafascynowany możliwością lotów w kosmos. W Berlinie od razu znalazł pasjonatów rakiet w Towarzystwie Wypraw Kosmicznych założonym jeszcze 1927 roku. Wprowadził go tam jego mentor, profesor Oberth. Opracowywał on wtedy niewielką, ale prawdziwą rakietę, która miała zostać wystrzelona w ramach akcji promocyjnej filmu Fritza Langa Kobieta na Księżycu. Von Braun poznał tu również Rudolfa Nebela, który pomagał Oberthowi w jego próbach zbudowanie rakiety do tego filmu na swoim berlińskim „kosmodromie” w Berlinie-Reinickendorf w 1930 r. Nebel zwykle prezentował tu płatne pokazy małych rakiet na paliwo ciekłe, co wtedy było innowacją.

DrFaust4
Początki kariery Wernhera von Brauna. Po lewej z Rudolfem Nebelem na polu prób pod Berlinem. Po prawej, po kilku latach w gronie oficerów Wehrmachtu. W klapie jego marynarki wyraźnie widać już odznakę NSDAP (fot. internet)

W kręgach byłych niemieckich sił zbrojnych już w latach dwudziestych ubiegłego wieku prowadzono rozeznanie dotyczące broni rakietowej pola walki, głównie niewielkiego zasięgu. Pociskami rakietowymi interesowali się zwłaszcza Karl Emil Becker, szef działu w departamencie testów armii, Ernst von Horstig, odpowiedzialny za rozwój pocisków krótkiego zasięgu, a także szara eminencja – Walter Dornberger. To ostatnie nazwisko jest ważne, bo Dornberger został później dowódcą kompleksu Peenemünde. Nastroje były jednak pacyfistyczne i nie było chętnych, zwłaszcza wśród naukowców, do współpracy z armią, której zresztą oficjalnie nie było. Dornberger sugerował prof. Beckerowi zatrudnienie Wernhera von Brauna. Ten jednak zalecił von Braunowi dalsze studia na Uniwersytecie Berlińskim i poradził by dopiero w przyszłości myślał o prowadzeniu testów rakietowych dla wojska.
W 1932 roku von Braun w wieku 20 lat otrzymał licencjat inżyniera mechanika. W 1933 zdobył licencję pilota, a w 1934 został doktorem fizyki na Uniwersytecie Berlińskim. W 1936 wstąpił do Luftwaffe, a w 1937 został dyrektorem technicznym ośrodka rakietowego Peenemünde, w miejscu, które sam wybrał. W tym samym roku wstąpił do NSDAP. W 1940 roku został Untersturmführerem SS, w której to formacji doszedł do stopnia Sturmbannführera (majora) SS.

DrFaust5
Rakieta V2, nazywana też A4, była napędzany mieszanką alkoholu etylowego oraz ciekłego tlenu. Oba składniki do komory spalania tłoczyła dwuturbinowa pompa, napędzana parą wodną pod wysokim ciśnieniem. Parę tę z kolei wytwarzał stężony nadtlenek wodoru  (H2O2) i nadmanganian potasu. Na zdjęciu po prawej niemiecki pocisk manewrujący V1 firmy Fieseler z Kassel. Produkowano go głównie w zakładach Dora, w podziemnych bunkrach w Turyngii. W Peenemünde był tylko testowany. To ten właśnie pocisk został odtworzony dla armii USA (fot. internet)

Sam Werhner von Braun nie był wybitnym inżynierem czy wynalazcą. Potrafił natomiast budować zespoły ludzi, którymi umiał kierować. Był głównym projektantem rakiety balistycznej A4, która stała się pierwszą bojową rakietą świata (V2) jako broń odwetowa (Vergeltungswaffe). Należy podkreślić, że z produkcją V2 (i V1) wiązała się śmierć wielu tysięcy przymusowych robotników, między innymi w kompleksie Mittelbau-Dora. Tylko w styczniu 1944 roku pracowało tam 10 tysięcy ludzi.
Wernher von Braun odwiedzał zakłady Mittelbau w sprawach technologicznych. Dlatego musiał widzieć panujące tam koszmarne warunki (istnieją zeznania świadków potwierdzające, że widział nie tylko to, ale także stosy trupów przy ambulatorium). Nie reagował jednak na to, co widział. Bardzo wielu więźniów-robotników zostało też zamęczonych, a wielu innych zginęło w alianckich nalotach na obóz Karlshagen, tuż obok Peenemünde, Ze względu na pracę w tym supertajnym ośrodku rakietowym Rzeszy od początku podjęto decyzję, że nie mogą oni przeżyć. W 1945 roku Werhner von Braun poddał się, wraz z częścią swojego zespołu, pierwszemu napotkanemu szeregowcowi amerykańskiemu. Wybór nie był przypadkiem, gdyż von Braun postanowił wybrać żołnierza takiego zachodniego państwa, któremu by bardzo zależało na jego wiedzy i ludziach. Nie pomylił się, został członkiem 115-osobowej grupy niemieckich specjalistów, która została przewieziona do USA i skoszarowana w Forcie Bliss w Teksasie. Tam kontynuował prace nad rakietami.

DrFaust6
W ramach operacja Paperclip w 1946 r. zgromadzono w Fort Bliss w Teksasie grupę stu czterech niemieckich specjalistów rakietowych z Wernherem von Braunem (strzałka). Większość z nich pracowało wcześniej w Peenemünde

DrFaust7
Maj 1945 r. Wernher von Braun (z ręką w gipsie) wraz z szefem Walterem Dornbergerem (po lewej) poddaje się wojskom amerykańskim. Miesiąc wcześniej Amerykanie odnaleźli i przetransportowali do USA wiele rakiet V2. W środku: koniec 1946 r. Pozowane zdjęcie armii USA pokazujące Wernhera von Brauna wyjaśniającego Amerykanom budowę rakiety V2. Po prawej: 1955 r., niepewny jeszcze losu Wernher von Braun w Pentagonie. Fot: http://www.br.de

Po zakończeniu II wojny światowej rozwój rakiet w Stanach Zjednoczonych początkowo utknął w martwym punkcie. Ruszył dopiero po wojnie koreańskiej. Wernher von Braun rozpoczął prace nad rakietą Redstone stanowiącą rozwinięcie V2, którą po raz pierwszy wystrzelono testowo w 1953 roku. Po wystrzeleniu w 1957 r. radzieckiego satelity Sputnik 1 ogłoszono w USA alarm technologiczny. Powołano w trybie natychmiastowym agencję kosmiczną NASA. Na bazie pocisku Redstone pospiesznie opracowano rakietę Jupiter, która 31 stycznia 1958 roku wyniosła na orbitę Explorera 1, pierwszego amerykańskiego sztucznego satelitę Ziemi. Było to już po Sputniku 2. Ze względu na niewielką wielkość rakiety nośnej masa Explorera musiała być 6-krotnie mniejsza niż Sputnika 1.
Wernher von Braun został zatrudniony w agencji kosmicznej NASA, stając się pierwszym dyrektorem centrum lotów kosmicznych Marshall Space Flight Center w Alabamie. W roku 1962 Gagarin jako pierwszy człowiek okrążył Ziemię. Wyścig trwał. Jednym z kolejnych dzieł von Brauna była rakieta Saturn V, która w grudnia 1968 roku wraz ze statkiem kosmicznym Apollo 8 wystartowała z przylądka Canaveral w kierunku księżyca. Apollo 8 okrążył księżyc. W następnym roku, 11 lipca, również dzięki rakiecie Saturn V, pierwszy człowiek, Amerykanin, wylądował na Księżycu. Bohater nazistowski stał się bohaterem amerykańskim…

DrFaust8

Posłowie. Po zbombardowaniu w 1943 r. ośrodka rakietowego Peenemünde centrum produkcji rakiet V2 i pocisków V1 przeniesiono do Mittelwerk – podziemnej fabryki w pobliżu Nordhausen w Turyngii. W pobliżu zakładów powstał też obóz niewolniczej pracy Mittelbau-Dora, do którego włączono tez ocalałych z obozu przy Peenemünde.
Tuż po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku, trwała w byłej  Rzeszy łapanka specjalistów hitlerowskich rakietowych. Jak już wspomniano, wielu oddało się w ręce wojsk amerykańskich i wskazało miejsce ukrycia dokumentacji. Pozostałych starało się przechwycić NKWD, które powołało nawet tzw. Instytut Rabe w Bleicherode niedaleko Nordhausen, którego zadaniem było poszukiwanie i przejęcie niemieckiej dokumentacji rakietowej pozostałej po odejściu z Turyngii amerykańskich wojsk okupacyjnych. W 1947 roku cały ten Instytut został przeniesiony do ZSRR, gdzie pod nadzorem „ojca” radzieckiej kosmonautyki Siergieja Korolowa kontynuował prace w podmoskiewskich Podlipkach, opracowując m.in. pierwsze radzieckie pociski balistyczne.

Uwaga: opis V2 można znaleźć w Smithsonian Museum – należy wybrać – Long Description.

 24 marca 2020 roku

Wojciech Nowakowski Wikipedia
refleksyczasu@aol.com
Tel. +48 690657821